Zuivelfabriek De Wiersse open tijdens Monumentendagen

Karakteristiek gebouw in groene buitengebied

Door Jan Hendriksen

VORDEN - De voormalige coöperatieve roomboterfabriek ‘De Wiersse’ op de grens van Vorden en Ruurlo is een mooi voorbeeld van hoe door de tijd ingehaald industrieel erfgoed dankzij aanpassingen behouden kan blijven voor de toekomst. Het is één van de gebouwen die tijdens Open Monumentendagen op zaterdag 12 en zondag 13 september van 10.00 tot 17.00 uur is opengesteld voor publiek. De voormalige zuivelfabriek kreeg eerder dit jaar de status van gemeentelijk monument.

In 2022 kocht ANBI Stichting Landgoed de Wiersse het pand op met het plan om er met een grondige verbouwing vijf woningen te realiseren. Omdat deze woningen onder erfpacht verkocht zullen worden, kan de toekenning van de status van gemeentelijk monument gezien worden als verzekering dat het gebouw in acceptabele staat behouden blijft.
Tijdens de Open Monumentendagen verzorgt de Oudheidkundige Vereniging Oud Vorden er een historische expositie met allerlei gebruiksvoorwerpen uit de zuivelindustrie en een groot aantal posters over de bouwgeschiedenis van de fabriek en over de geschiedenis van onze zuivelindustrie in het algemeen.

Geschiedenis
Afgezien van de bouwhistorische waarde heeft het gebouw een bijzondere plaats in de agrarische geschiedenis van Vorden: Ruwweg van 1890 tot 1970 werd de melkverwerking verplaatst van boerderij naar fabriek, van een plaatselijke naar regionale en tot slot een landelijk opererende coöperatie.
De geschiedenis van de voormalige coöperatieve roomboterfabriek ‘De Wiersse’ gaat terug naar 1896. In dat jaar stelde de eigenaar van De Wiersse een stuk grond beschikbaar aan zijn pachters om er samen een coöperatieve boterfabriek te stichten. In januari 1897 werd de eerste steen gelegd en al vier maanden later kon de eerste melk worden verwerkt. Het was een klein fabriekje dat op handkracht draaide, aan de boomrijke Wiersserallee. De melk stroomde toe en al snel kon handkracht de vraag niet meer aan. In 1899 kwam er een stoommachine, met een ketelhuis en een machinekamer. Voortaan heette het bedrijf de ‘Coöperatieve Stoomzuivelfabriek de Wiersse’. De melkrijders haalden de dertig liter tellende melkbussen met paard en wagen op bij de boeren. Voor hun paarden bouwde de coöperatie een paardenstal, die in 1913 geheel werd vernieuwd en werd er een speciaal met klinkers verhard ‘boterstraatje’ aangelegd tussen de Wiersserallee en de Barchemse buurtschap Vrochterhoek.

Uitbreiding
De verse melk ging eerst door de centrifuge, die de room van de ondermelk scheidde. De ondermelk ging terug naar de boeren als veevoer. De room rijpte in het roomzuurlokaal en werd daarna in grote karns tot boter geslagen, gekneed en gewassen. Tussen 1937 en 1941 werd de fabriek ingrijpend vernieuwd. De productieruimten kregen een grotere hoogte onder een plat dak, en het gebouw kreeg zijn zakelijke, functionele baksteenarchitectuur die het nu nog heeft. De uitbreiding uit 1941 is van architect Gerrit Feenstra, die als bondsarchitect van de Gelders-Overijsselse Zuivelbond bij de bouw en verbouw van meer dan vierhonderd zuivelfabrieken betrokken was. In 1941 kwam ook de huidige schoorsteen tot stand.
Door schaalvergroting en centralisatie in de zuivel sloot de fabriek begin jaren zeventig haar deuren. Daarna maakte een chemische fabriek er onder meer boenwas en vloerwas, terwijl in het oude kantoor werd gewoond. Rond 2011 kreeg het gebouw een woonbestemming met een enkele woning en Bed-and-Breakfast. In 2021 werd er een hennepkwekerij aangetroffen. Voor Landgoed De Wiersse was dat de aanleiding om het gebouw begin 2022 aan te kopen en dit erfgoed voor de toekomst veilig te stellen.

Herkenbaar
De voormalige zuivelfabriek is een redelijk gaaf en zeldzaam voorbeeld van een zuivelfabriek in zakelijke baksteenarchitectuur. De bouwgeschiedenis is nog goed af te lezen aan de verschillende delen. Veel van de oorspronkelijke stalen en aluminium vensters zijn bewaard gebleven. Juist de vroege aluminium vensters uit de jaren vijftig zijn zeldzaam en van waarde voor de geschiedenis van de bouwtechniek. De fabriek, de naastgelegen paardenstal, de slanke schoorsteen en de directeurswoning aan de overkant vormen samen een herkenbaar geheel. Vrijstaand in het groene buitengebied tussen Vorden Ruurlo is het een baken langs de Wiersserallee. Een bezoek aan de voormalige zuivelfabriek tijdens de Open Monumentendag is meer dan de moeite waard. (geschiedenis: Bron website De Wiersse).

[APART KADER]

Speciaal vervoer met historische bus
In samenwerking tussen Oud Vorden, VVV Vorden en museum Transit Oost in Winterswijk rijdt op zaterdag 12 en zondag 13 september een historische bus tussen het Vordense station, kasteel De Wiersse waar men de Victor de Stuerszaal kan bezoeken en de zuivelfabriek. Een VVV-gids vertelt onderweg boeiend over de omgeving. De zuivelfabriek en de Victor de Stuerszaal zijn gratis te bezoeken, een retourtje met de pendelbus, verkrijgbaar bij de VVV Vorden en in de bus, kost drie euro. Kinderen tot en met twaalf jaar kunnen gratis meereizen.

Reisschema: 

Rit       1  3  5  7  9 11
Vorden Station 10:45        11:45        12:45        13:45        14:45        15:45        
Huis de Wiersse 11:05        12:05        13:05        14:05        15:05        16:05        
De Wiersse Boterfabriek 11:08        12:08        13:08        14:08        15:08        16:08        
                                                                        
Rit 2 4 6 8 10 12        
De Wiersse Boterfabriek 11:10        12:10        13:10        14:10        15:10        16:10
Huis de Wiersse 11:15        12:15        13:15        14:15        15:15        16:15        
Vorden Station                        11:35        12:35        13:35        14:35        15:35  16:35