Schoppe van De Zelst nu theehuis en ontmoetingsplek

Het restauratie- en herbestemmingsproject van boerderij De Zelst in Vorden is genomineerd voor de Monumentenprijs Bronckhorst 2026. De nominatie omvat zowel de restauratie van de monumentale schoppe tot theehuis en dorpsontmoetingsplek als de restauratie van het voorhuis van de boerderij tot hoogwaardige erfgoedlogiesaccommodatie. De andere nominaties betreffen de opknapbeurt van ontmoetingscentrum (voormalige boerderij) Het Anker in Steenderen en de transformatie van Kapel De Goede Herder in Veldhoek tot woonhuis. Bij de beoordeling zijn de volgende criteria gehanteerd: De restauratie heeft de cultuurhistorische kwaliteit van zowel het object als van de omgeving versterkt. De restauratie heeft ertoe geleid dat dreigend verval van het monument is voorkomen. Tijdens de openingsavond van Open Monumentendag Bronckhorst op vrijdag 11 september wordt de winnaar bekendgemaakt. Op zaterdag 12 en zondag 13 september vinden de Open Monumentendagen plaats.

VORDEN – “Het is geweldig om hier te wonen en nog mooier om het erf te kunnen delen.” Aan het woord is San Smeets, bewoner van de gerestaureerde, verduurzaamde en herbestemde eeuwenoude boerderij De Zelst in Vorden. De bijbehorende schuur, de schoppe, is na een ingrijpende restauratie herbestemd tot theehuis en ontmoetingsplek.

Door Richard Stegers

“Onze planning was niet helemaal top. We waren op gegeven moment overal tegelijk bezig. Dat maakt het er niet overzichtelijker op. Ook de keuze om de bouwbegeleiding zelf te doen om kosten te besparen was achteraf gezien misschien minder handig. Gecombineerd met een fulltime baan, behoorlijk wat reistijd, een gezin en een hobbyboerderij met koeien, geiten, kippen en katten, een moestuin, jonge boomgaard, weiden vol zuring en een jong bos met woekerende pispotjes, was het behoorlijk aanpoten. Nu zowel het voorhuis als de schoppe gereed zijn, vergeet je een beetje hoeveel werk het is geweest.” Het is het allemaal wel waard geweest. San Smeets merkt dat er volop waardering is. “Mensen merken geregeld op dat ze zich op het erf twee eeuwen terug in de tijd wanen. Ik vind dat een enorm compliment.”

Boerderij De Zelst is één van de oudste en meest markante cultuurhistorische erven van Vorden. Gelegen aan de Zelstweg 1, kent deze monumentale hallenhuisboerderij een rijke historie die officieel teruggaat tot het jaar 1397. Toen werd het erf voor het eerst in documenten vermeld als ‘dye Selst’. De eikenhouten gebintconstructies van beide gebouwen stammen uit respectievelijk 1500 en 1530. Het huidige aanzicht van de met riet gedekte boerderij dateert uit de tweede helft van de 19e eeuw. De boerderij met haar historische schuur en parapluberg vormt een uniek monumentaal Gelders boerderijcomplex.

San Smeets en haar partner waren in 2013 onder de indruk geraakt van de Vordense boerderij. “Vooral vanwege de prachtige omgeving en omdat zij voldoende ruimte bood om haar met anderen te delen. De Zelst zou een ontmoetingsplek gaan worden voor mensen uit het dorp, dagjesmensen en toeristen. Hier konden de lang gekoesterde plannen voor een theeschenkerij, ontmoetingsruimte en een erfgoedlogies worden gerealiseerd.” Over de aankoop werd lang getwijfeld, want het was een lange reistijd naar Amsterdam waar de beide eigenaren werkten. “Maar toen we ontdekten dat we elke andere boerderij vergeleken met de Zelst realiseerden we ons dat onze toekomst op de Zelst lag.”

De Zelst werd op 4 november 2014 betrokken door het gezin. Een jaar later begon het eerste deel van het project. Een belangrijk uitgangspunt was de samenhang tussen de boerderij, bijgebouwen en het erf, en dat het oorspronkelijke agrarische karakter ervan werd benadrukt. “We wilden de boerderij en de schoppe zoveel mogelijk in de originele staat terugbrengen, de beide gebouwen bio-based verduurzamen en deels herbestemmen. Dat is na bijna 12 jaar eindelijk gelukt”, lacht Smeets. Aan de hand van vondsten, oude foto’s en informatie van voormalige bewoners zijn de gebouwen weer naar een oorspronkelijker staat teruggebracht. Zo kwamen bij werkzaamheden estriken in een inbouwkast naast de schouw en een hele oude gemetselde boog boven een deur in het voorhuis tevoorschijn. Oude foto’s gaven informatie over de oorspronkelijke vensters van de schoppe en het voorhuis. Ook herinneringen van bewoners uit de periode 1940-1970 hielpen bij het terugbrengen van historische elementen, zoals de zwengelpomp en de servieskast in de keuken.

Ook het erf werd aangepakt. Het karakter van de boerderij stond daarbij altijd centraal. Geregeld werd gekozen voor aanpassingen die beter pasten bij de geschiedenis van de boerderij dan bij hedendaags gemak. Zo maakten de betonklinkers als erfverharding plaats voor maaskeien en werd de schoppe gestraat met oude waaltjes. Ook ging de hele indeling van de schoppe op de schop om een balk uit 1530 te behouden, en werd een haag die boerderij en schoppe scheidde verwijderd, ondanks dat die straks juist privéruimte van het theehuis had kunnen afschermen. De boerderij en schoppe vormden een twee-eenheid die door verwijdering van de haag weer terugkwam.

Duurzaamheid was een andere pijler van de verbouwing. Naast duurzame biobased materialen als houtvezel, kalkhennep, cellulose en leemstuc zijn veel tweedehands materialen gebruikt. Houten planken, van een voormalige vakantiewoning in de schoppe, zijn als wandafwerking in het theehuis gebruikt. De slieten die weer op de gebintbalken liggen en waar vroeger het hooi op lag komen van een andere boerderij. “De waaltjes in het theehuis komen uit iemand zijn tuin en de vechtformaat stenen hebben we uit een koetshuis gehaald. De estriken uit het voorhuis zijn eigenhandig bij mensen uit de vloer gebikt. Deuren, een echte zwengelpomp en een oude inbouwkast zijn tweedehands aangekocht en geven het voorhuis de sfeer van weleer.” Ook voor de inrichting van theehuis en erfgoedlogies zijn veelal karaktervolle items van toen gebruikt.

In de voormalige staldeuren en ramen is 3-laags glas geplaatst. Verwarming vindt plaats doormiddel van een lucht/water-warmtepomp. De benodigde energie wordt zoveel mogelijk opgewekt door zonnepanelen. Afval wordt gecomposteerd op eigen terrein en grijs afvalwater wordt in de toekomst hergebruikt voor het doorspoelen van de toiletten, voordat het als zwart water in een helofytenfilter gereinigd wordt.

Rondom de gebouwen is het landschap hersteld in traditionele stijl, compleet met hoogstamboomgaard, struweelhagen, vogelbosjes en rondscharrelend vee. De boerderij is gedeeltelijk zelfvoorzienend. Er worden kleine kuddes koeien, schapen, geiten en kippen gehouden, die zorgen voor vlees, wol, melk en eieren, maar ook voor mest voor het land. Er is kruidenrijk grasland ingezaaid, waar heel veel leven zich thuis voelt. Van krekels en vlinders en wespspinnen tot egels, hazen, patrijzen en soms een ree. Ook wonen er zwaluwen, allerlei kleine vogelsoorten, maar ook een buizerdfamilie op het erf. En niet te vergeten de vleermuizen die in de schemering langs je hoofd kunnen scheren.

Het intensieve proces met onderweg flinke hobbels is zo goed als afgerond. Daarbij deden de eigenaren een beroep op regelingen en financieringsmogelijkheden van het Boerderijfonds, de provincie Gelderland en het Nationaal Restauratiefonds. De schuur en de naastgelegen boerderij - die deels dienst gaat doen als erfgoedlogies - vormen samen het voormalige agrarische erf waarbij de unieke sfeer van de plek behouden is gebleven en voor een breed publiek toegankelijk zal zijn. Want de oude fraai gerestaureerde schoppe wordt opengesteld als sfeervol theehuis en dorpshuiskamer, voor feesten, partijen, vergaderingen, workshops en exposities. In het authentieke voorhuis worden gasten ontvangen voor een historisch erfgoedlogies.

Gelegen aan een oud zandpad kan De Zelst uitgroeien tot een geliefde pleisterplaats voor wandelaars en fietsers die de Achterhoekse historie van dichtbij willen beleven. “Het was een avontuur met ups en zeker ook downs. Maar een droom is uitgekomen”, lacht San Smeets. “Het is nu tijd om te genieten. Dat willen we ook voor onze gasten, want deze plek verdient het om gedeeld te worden.”

Op zaterdag 12 en zondag 13 september openen 38 monumenten in de gemeente Bronckhorst gratis hun deuren voor bezoekers tijdens Open Monumentendag. Van karakteristieke molens, kerken en boerderijen tot een historische buitenplaats, een voormalige roomboterfabriek en een badhuis: de variatie is groot. Dit jaar zijn bovendien acht monumenten voor het eerst te bezoeken. Een unieke kans om bijzondere locaties te ontdekken die normaal gesproken niet of slechts beperkt toegankelijk zijn. Voor meer informatie: www.openmonumentendagbronckhorst.nl